XÁC ĐỊNH THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA TÒA ÁN VÀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI

Công ty Luật TNHH IMC - Hãng luật IMC

Phòng 1107, Tháp A, Tòa nhà 173 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội.

Ls. Phan Minh Thanh - 0968.829.818

Ls. Nguyễn Mạnh Cường - 0912.292.505

LH: 0969.857.762

Theo quy định của pháp luật dân sự và thương mại Việt Nam hiện tại, Tòa án hoặc Trọng tài thương mại là hai chủ thể có thẩm quyền giải quyết tranh chấp phát sinh giữa các bên tranh chấp. Việc xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp cụ thể như sau:

Các trường hợp sau thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án:

1-    Giữa các bên trong quan hệ tranh chấp không có thỏa thuận trọng tài.

Dù quan hệ tranh chấp thuộc loại việc quy định tại điều 2 Luật trọng tài thương mại nhưng nếu các bên không có thỏa thuận trọng tài thì trọng tài không có thẩm quyền giải quyết, mà thẩm quyền giải quyết loại việc tranh chấp đó sẽ thuộc thẩm quyền của Tòa án.

2-    Tranh chấp có thỏa thuận trọng tài nhưng thuộc các trường hợp sau đây thì cũng thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác:

2.1 Có quyết định của Tòa  án hủy phán quyết trọng tài, hủy quyết định của Hội đồng trọng tài về việc công nhận sự thỏa thuận của các bên;

2.2 Có quyết định đình chỉ giải quyết tranh chấp của Hội đồng trọng tài, trung tâm trọng tài theo quy định của khoản 1 Điều 43 luật TTTM;

Khoản 1 Điều 43 Luật TTTM quy định: “Trước khi xem xét nội dung vụ việc tranh chấp, Trọng tài phải xem xét hiệu lực của thỏa thuận trọng tà; thỏa thuận trọng tài có thể thực hiện được không và xem xét thẩm quyền của mình. Trong trường hợp vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của mình thì hội đồng trọng tài tiến hành giải quyết tranh chấp theo quy định của luật này. Trường hợp không thuộc thẩm quyền giải quyết của mình, thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc xác định rõ thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được thì hội đồng trọng tài quyết định đình chỉ giải quyết và thông báo ngay cho các bên biết”.

Tại các điểm a, b, d, đ Khoản 1 Điều 59 Luật TTTM quy định:

“a, Nguyên đơn hoặc bị đơn là cá nhân đã chết mà quyền, nghĩa vụ của họ không được thừa kế;

b, Nguyên đơn hoặc bị đơn là cơ quan, tổ chức đã chấm dứt hoạt động, bị phá sản, giải thể, hợp nhất, sát nhập, chia, tách hoặc chuyển đổi hình thức tổ chức mà không có cơ quan, tổ chức nào tieeos nhận quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó;

d, Các bên thỏa thuận chấm dứt việc giải quyết tranh chấp;

đ, Tòa án đã quyết định vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền giải quyết của Hội đồng trọng tài, không có thỏa thuận trọng tài, thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được theo quy định tại khoản 6 Điều 44 của Luật này”.

Tại khoản 6 Điều 44 của Luật TTTM quy định:

“Trong trường hợp Tòa án quyết định vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền giải quyết của Hội đồng trọng tài, không có thỏa thuận trọng tài, thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được, Hội đồng trọng tài ra quyết định đình chỉ giải quyết tranh chấp. Nếu không có thỏa thuận nào khác, các bên có quyền khởi kiện vụ tranh chấp ra Tòa án...”

2.3 Ngoài các trường hợp nêu trên, các tranh chấp thuộc trường hợp “Thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được” quy định tại Điều 6 Luật TTTM cũng sẽ do Tòa án giải quyết.

Dưới đây được coi là các trường hợp thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được:

       a)     Các bên đã có thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một trung tâm trọng tài cụ thể nhưng trung tâm trọng tài này đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức trung tâm kế thừa và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn trung tâm trọng tài khác giải quyết tranh chấp.

       b)    Các bên đã có thỏa thuận cụ thể về việc lựa chọn Trọng tài viên nhưng tại thời điểm xảy ra tranh chấp, vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan mà trọng tài viên không thể tham gia giải quyết tranh chấp hoặc Trung tâm trọng tài, Tòa án không thể tìm được Trọng tài viên như các bên đã thỏa thuận và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn trọng tài viên khác để thay thế.

       c)     Các bên đã có thỏa thuận cụ thể về việc lựa chọn Trọng tài viên nhưng tại thời điểm xảy ra tranh chấp trọng tài viên từ chối việc được chỉ định hoặc Trung tâm trọng tài từ chối việc chỉ định Trọng tài viên và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trọng tài viên khác để thay thế.

       d)    Các bên có thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài nhưng tỏa thuận áp dụng Quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài khác với Quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài đã thỏa thuận và điều lệ của Trung tâm trọng tài do các bên lựa chọn để giải quyết tranh chấp không cho phép áp dụng Quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài khác và các bên không thỏa thuận được về việc lựa chọn quy tắc tố tụng thay thế.

       e)     Nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ và người tiêu dùng có thỏa thuận được ghi nhận trong các điều kiện chung về cung cấp hàng hóa, dịch vụ do nhà cung cấp soạn sẵn quy định tại Điều 17 Luật TTTM, nhưng khi phát sinh tranh chấp người tiêu dùng không đồng ý lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp.

Thông thường, nếu các bên đã có thỏa thuận trọng tài và thỏa thuận trọng tài là hoàn toàn hợp pháp, phù hợp với quy định của pháp luật thì các bên phải tôn trọng sự thỏa thuận đó. Khi có tranh chấp mà một bên khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết, Tòa án sẽ trả lại đơn, không thụ lý. Tuy nhiên, trong mối quan hệ giữa nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ và nhà tiêu dùng thì dù trong giao dịch hợp đồng đã ghi nhận về thỏa thuận trọng tài và thỏa thuận trọng tài này không trái pháp luật, nhưng khi có tranh chấp thì pháp luật dành quyền quyết định cho người tiêu dùng lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp là Tòa án hay trọng tài. Nếu người tiêu dùng không muốn lựa chọn trọng tài là bên giải quyết tranh chấp thì cho dù nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ đã kiện ra trọng tài thì trọng tài cũng không có quyền thụ lý, giải quyết. Thẩm quyền giải quyết trong trường hợp này là theo ý chí của người tiêu dùng.

Sở dĩ pháp luật dành quyền ưu tiên cho người tiêu dùng trong việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp vì người tiêu dùng thường ở vụ thế yếu hơn so với nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ cả về phương diện kinh tế, xã hội lẫn điều kiện cung cấp chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; dù về địa vị pháp lý sự bình đẳng trước pháp luật là như nhau. Do đó việc luật quy định  người tiêu dùng có quyền lựa chọn phương thức giải quyết khi có tranh chấp là nhằm tạo thuận lợi cho người tiêu dùng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình một cách tốt nhất. Pháp luật của Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới trong trường hợp này chọn phương án bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng - vốn được coi là bên yếu thế.

2.4 Thỏa thuận trọng tài vô hiệu quy định tại điều 6 và điều 18 Luật TTTM.

- Tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực không thuộc thẩm quyền của trọng tài quy định tại điều 2 của Luật TTTM;

- Người xác lập thỏa thuận trọng tài không có thẩm quyền theo quy định của pháp luật.

- Người xác lập thỏa thuận trọng tài không có năng lực hành vi dân sự theo quy định của BLDS;

- Hình thức của thỏa thuận trọng tài không phù hợp với điều 16 của Luật TTTM;

- Một trong các bên bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép trong quá trình xác lập thỏa thuận trọng tài và có yêu cầu tuyên bố thỏa thuận trọng tài đó là vô hiệu.

Như vậy, pháp luật Việt Nam hiện nay đã có những quy định cụ thể về thẩm quyền giải quyết tranh chấp cụ thể cho Toà án và Trọng tài thương mại. Do vậy, các bên tham gia quan hệ cần chuẩn bị và xác lập với nhau những thỏa thuận đúng và đầy đủ theo quy định của pháp luật, đảm bảo bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình cũng như lợi ích chung của đôi bên.